Vishwakarma Puja 2026 Date, Shubh Muhurat & Puja Vidhi: विश्वकर्मा पूजा कधी आहे? जाणून घ्या महत्त्व आणि संपूर्ण पूजन विधी

📌 Vishwakarma Puja 2026: Quick Overview महत्त्वाचे तपशील

१. What is Vishwakarma Puja? विश्वकर्मा पूजा म्हणजे काय?

हिंदू धर्म आणि संस्कृतीमध्ये Lord Vishwakarma (भगवान विश्वकर्मा) यांना विश्वाचे पहिले इंजिनिअर, शिल्पकार आणि वास्तुविशारद मानले जाते. दरवर्षी कन्या संक्रांतीच्या दिवशी Vishwakarma Day / Vishwakarma Puja अत्यंत भक्तीभावाने साजरी केली जाते.

या दिवशी उद्योगधंदे, कारखाने, वर्कशॉप्स, गॅरेज, आयटी ऑफिसेस, कन्स्ट्रक्शन साईट्स तसेच घरातील सर्व यंत्रे, वाहने आणि हत्यारांची कृतज्ञतापूर्वक पूजा केली जाते.

• पौराणिक संदर्भ: स्वर्गाची रचना, श्रीकृष्णाची सोन्याची द्वारकानगरी, रावणाची सोन्याची लंका, महादेवांचे त्रिशूळ, भगवान विष्णूंचे सुदर्शन चक्र आणि महादेवांचे पिनाक धनुष्य या सर्वांचे निर्माण भगवान विश्वकर्मा यांनीच केले आहे अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.

२. Why Vishwakarma Puja is Celebrated on 17th September? १७ सप्टेंबरलाच का साजरी होते?

बऱ्याच लोकांच्या मनात प्रश्न असतो की, हिंदू दिनदर्शिकेनुसार (Lunar Calendar) बहुतेक सण-उत्सवांच्या इंग्रजी तारखा बदलतात, मग Vishwakarma Puja नेहमी १७ सप्टेंबर (किंवा क्वचित १८ सप्टेंबर) रोजीच का येते?

• सौर कालगणनेवर आधारित (Solar Calendar): बहुतांश हिंदू सण चंद्राच्या गतीवर (Lunar Tithi) ठरतात; परंतु विश्वकर्मा पूजेची गणना सूर्याच्या राशी संक्रमणावर (Solar Movement / Sankranti) केली जाते.
• Kanya Sankranti (कन्या संक्रांती): सूर्य जेव्हा सिंह राशीतून निघून कन्या राशीत प्रवेश करतो, त्या दिवसाला ‘कन्या संक्रांती’ म्हणतात. हा संक्रमण काळ दरवर्षी ग्रेगोरियन कॅलेंडरनुसार १७ सप्टेंबरच्या आसपास येतो. त्यामुळे दरवर्षी १७ सप्टेंबर रोजीच विश्वकर्मा पूजा साजरी केली जाते.

३. Who is Lord Vishwakarma? भगवान विश्वकर्मा कोण आहेत?

ऋग्वेद आणि पुराणांनुसार, भगवान विश्वकर्मा हे सृजन, वास्तुशास्त्र आणि तंत्रज्ञानाचे मूळ अधिष्ठाता आहेत:

1. सृष्टीचे शिल्पकार: त्यांनी सर्व देवी-देवतांसाठी अस्त्रे, शस्त्रे, रथ आणि विमाने तयार केली.
2. शिल्पशास्त्राचे जनक: स्थापत्य वेद (Architecture) व हस्तकलेची देणगी त्यांनी मानवाला दिली.
3. श्रमाची प्रतिष्ठा: कारागीर, लोहार, सुतार, मेकॅनिक, इंजिनिअर, आर्किटेक्ट आणि फॅक्टरी वर्कर्स विश्वकर्मा पूजेला आपला मुख्य उत्सव मानतात.

४. Vishwakarma Puja Samagri पूजेचे आवश्यक साहित्य

पूजेच्या दिवशी खालील साहित्य जमवून ठेवावे:

• भगवान विश्वकर्मा यांची प्रतिमा किंवा मूर्ती
• पाट / चौरंग आणि पिवळे किंवा लाल वस्त्र
• कलश, सुपारी, नाणी, विड्याची पाने (तांबूल)
• हळद-कुंकू, अक्षता, चंदन, गुलाल
• ताजी फुले आणि हार (झेंडूची फुले)
• अगरबत्ती, कापूर आणि तुपाचा दिवा
• पंचामृत (दूध, दही, तूप, मध, साखर) आणि गंगाजळ
• नैवेद्यासाठी मोदक, लाडू, पेढे किंवा गूळ-फुटाणे
• धूपासाठी लोबान किंवा कापूर
• पूजेसाठी कारखान्यातील/घरातील मुख्य टूल्स, वाहने व यंत्रे

५. Vishwakarma Puja Vidhi Step-by-Step संपूर्ण पूजा विधी

घर, दुकान, फॅक्टरी किंवा ऑफिसमध्ये विश्वकर्मा पूजा कशी करावी, याची सोपी आणि शास्त्रोक्त पद्धत खालीलप्रमाणे आहे:

Step 1: स्वच्छता व तयारी

• सकाळी लवकर उठून स्नान करावे.
• फॅक्टरी, वर्कशॉप, गॅरेज, टूल्स आणि वाहने स्वच्छ पाण्याने धुवून व पुसून स्वच्छ करावीत.
• यंत्रांना आणि वाहनांना हार-तुरे घालून सजवावे.

Step 2: चौरंग व कलश स्थापना

• एका स्वच्छ पाटावर पिवळे किंवा लाल वस्त्र पसरावे.
• त्यावर भगवान विश्वकर्मांची प्रतिमा किंवा मूर्ती स्थापित करावी.
• प्रतिमेसमोर तांदळाची रास घालून त्यावर कलश ठेवावा. कलशात पाणी, सुपारी, दुर्वा, नाणे घालून त्यावर विड्याची पाने व श्रीफळ (नारळ) ठेवावे.

Step 3: दीपप्रज्वलन व गणेश पूजन

• सर्वप्रथम दिवा आणि अगरबत्ती लावावी.
• कोणत्याही शुभकार्याची सुरुवात गणपती पूजनाने होते; त्यामुळे सुपारीवर गणपती मानून त्यांना हळद-कुंकू, अक्षता व दुर्वा वाहून नमस्कार करावा.

Step 4: विश्वकर्मा पूजन व यंत्र पूजन

• भगवान विश्वकर्मा यांच्या मूर्तीला गंध, चंदन, हळद-कुंकू आणि फुले अर्पण करावीत.
• त्यानंतर कारखान्यातील मुख्य मशिन्स, लॅपटॉप/कॉम्प्युटर, वाहने, हत्यारे यांना हळद-कुंकवाचे बोटे लावून अक्षता व फुले वाहावीत.
• कामाच्या सर्व साहित्यावर कलशातील गंगाजळ शिंपडावे.

Step 5: मंत्रोच्चार

पूजेच्या वेळी एकाग्र चित्ताने खालील मूळ मंत्राचा १०८ वेळा जप करावा:

ॐ आधार शक्तपे नम:।

ॐ कूमयी नम:।

ॐ अनन्तम नम:।

ॐ पृथिव्यै नम:।

ॐ श्री विश्वकर्मणे नमः॥

Step 6: नैवेद्य व आरती

• देवाला फळे, मिठाई (पेढे/लाडू) किंवा गूळ-खोबऱ्याचा नैवेद्य दाखवावा.
• धूप आणि दीप ओवाळून भगवान विश्वकर्मांची मनोभावे आरती करावी.
• आरतीनंतर सर्वांना प्रसादाचे वाटप करावे.

६. Shri Vishwakarma Aarti (श्री विश्वकर्मा आरती)

जय श्री विश्वकर्मा प्रभू, जय श्री विश्वकर्मा।

सकल सृष्टीचे तुम्ही, पालनकर्ता धर्मा॥ जय श्री…

शिल्प कलेचे सागर, ज्ञान विधाता तू।

देवतांचे रथ, अस्त्रे घडविसी जगती तू॥ जय श्री…

सुवर्ण लंका नगरी, द्वारका भव्य केली।

हस्तकमले तुझ्या प्रभु, अद्भुत लीला रचली॥ जय श्री…

यंत्र-तंत्र जगताचे, तूच खरा शिल्पकार।

कृपा असावी आम्हावर, जोडू दोन्ही कर॥ जय श्री…

आरती ओवाळू भावे, पुरवी मनोकामना।

विश्वकर्मा भगवंता, लीन चरणी आपणा॥

जय श्री विश्वकर्मा प्रभू, जय श्री विश्वकर्मा॥

७. काय करावे आणि काय टाळावे? (Do’s & Don’ts on Vishwakarma Day)

• Do’s (हे नक्की करा):
  • कामातील हत्यारे आणि मशिन्सचा आदर करा.
  • कारागीर, कामगार व कर्मचाऱ्यांना गोडधोड खाऊ घाला आणि त्यांचा सन्मान करा.
  • यंत्रांच्या सुरक्षिततेसाठी आणि व्यवसायातील समृद्धीसाठी प्रार्थना करा.
• Don’ts (हे टाळा):
  • पूजेच्या दिवशी टूल्स किंवा हत्यारे जमिनीवर आदळू नका अथवा फेकू नका.
  • पूजेच्या काळात शक्यतो अवजड मशिनरी चालवणे किंवा व्यावसायिक काम करणे टाळून यंत्रांना विश्रांती द्यावी.
  • हत्यारांना पाय लावू नका.

८. Frequently Asked Questions